با چيزهاى موافق غير مذكور ودر امراض غير مسطور توانند استعمال نمود وتجارب ديگر نيز حاصل گردد والزام نموده كه خواص ثمر وپنج وضممع وروغن وبرگ وغيره را در ضمن أصل آن دوا بيان نموده متفرق مذكور نسازد مگر در بعضي كه قابل ذكر به انفراده باشد وبه دستور تا جميع خواص برگ را مثلا ذكر ننمايد مرتكب بيان خاصيت جزو ديگر آن چيز نشود بخلاف ساير كتب كه مشوتش ذكر كرده‌اند بلكه خاصيتى از پنچ چيزى مثلا بيان نموده‌اند وخاصيتى از برگ ومار وباز مرتكب ذكر ساير آثار پنج أو شده‌اند وعلى هذا القياس وچون مداواى چندى از سموم به يك نسق است وهر مگرا به انفراده دوائى منحصر نيست بنابر مراعاة اختصار علاج هر يك را در حلى ذكر ماهية آن بيان ننموده ودر تشخيص رابع كه مخصوص آنست انشاء الله تعالى مرقوم خواهد شد از متون كتب ظاهر مىشود كه أول كسى كه تاليف در ادويه مفرده نموده ديسقوريدوس يونانيست ونزد بعضي لقمان عبارت از أو است وتاليف مذكور مسمى بمقالات استه في الحشايش است وثاني قولس كه ادويهء عين را جمع نموده وثالث اندر وماخس أصغر كه ادويه ترياق كبير را جمع كرده ورابع جالينوس ملقب برائس البقل كه منافع ادويه مفرده را بيان نموده ومتعرض بدل ومصلح وساير أحوال نكشته وأول كسى كه از يوناني بسريانى نقل نموده وديدروس نصارى بابلى است وزيادة بر ترجمه چيزى بيان نكرده پس اسحق ابن حنين نيشابورى از يوناني وسريانى نقل به عربى كرده بامزيد إفادات وتاليف مزبور مسمى به منقولات اسحق كشته وحنين مزبور اغذيه را از ادويه جدا كرده پس بخاشعه در آن باب تاليفات كرده وأول كسى كه از أهل اسلام تاليف نموده محمد بن أحمد بن زكريا است كه كتاب كامل الأدوية وكتاب شامل را تحرير فرموده‌اند پس شيخ الرئيس وابن أشعث وأبو حنيفة دينورى وشريف ويحيى ابن جزله صاحب منماج وجرجيس ابن يوحنا وصايع وامين الدولة وابن تلميذ مؤلف معنى وابن بيطار مؤلف نالا يسع كه مشهور بجامع بغداديست پس شيخ داود مصرى تذكره را تاليف نموده ومولف اختيارات بديعى بعضي را به فارسي نقل كرده وبعد از آن حكيم على كيلانى شارح قانون بسطى در ادويه مفرده بدون تحقيق داده وتا اين زمان كه سنه الف وثمانين است به نظر نرسيد كه بلغت فارسي كتابي مبسوط تاليف شده باشد حرف والألف الألف مع الألف اآطر يلال لغة بربرى وبمعنى رجل الطير است بجهة مشابهة شاخ گياه أو به چنگال مرغ وبتركى غازاياقى نامند ومراد از أو تخمى است بسيار ريزه وتيره مايل به كبودى وطولانى وبه غايت تلخ وباحرافة وگياه شبيه بشببت وگلش سفيد وبرگش متفرق وساقش مربع ودر آخر بهار مىرسد وآنچه سبز وتيره وشبيه به رازيانه است قسمي از دو قواست وتخم ضلالدان گويند ودر آخر سيم گرم وخشك ومحلل برياح وجالى آلات تنفس ومد زفضلات ومفتح ستده ومنقى كرده ومثانه وچون بازجاج بسوزانند وبا عسل بياشامند مفتت حصاة ويك درهم أو را با عسل جهة رفع رياح وايلا وپس مجرب دانسته‌اند وضماد أو مجفف فروح وزايل كنندهء آثار جلد ونفوخ أو در بيني وبه دستور شرب أو مسقط جنين ومضر جگر حار ومصلحش سكنجبين ومضر كرده ومصلحش كتيرا وبدلش در طليهء برص كندش وقدر شربتش از يك درهم تا سه درهم است با عسل يا شراب چون در فصل گرمى هوا يك درهم أو را باعاقر قر حاوبر وزنجبيل از هر يك دانگى با عسل سرشته بعد از ثقيه بمسهلات بياشامند ودر آفتاب نشسته موضع برص را مكشوف دارند تا آفتاب بر أو افتد وآب ننوشند وعرق كنند ودو روز از أول نهايت تا روز سيم موضع برص آبله كرده بعد از دفع زرداب بالكيه بر طرف شود وهجرتست وگفته‌اند كه هر گاه از مفرد أو هر روز سه درهم با عسل تا پانزده روز بنوشند يا از مركب أو به دستور مذكور در مدت مزبور استعمال نمايند يقينا رفع برص مىشود آالسن ولغة يوناني وبمعنى مبرئ الكلب است وبجهة رفع كردن أو زهر سك ديوانه را وآن نباتيست ساقش به قدر زرعى وشبيه بساق رازيانه وبركش شبيه به برگ فراسيون واز آن درشت تر وخار نازك وما بين سرخى وسياهى وتخم آن مايل پهنى وسبر تيره در غلاف دو طبقه واز ترمس كوچكتر ودر طعم بحدث وشدى وملخى نانخواه وكلش شرح مايل بتبريكى واز زير بركها رو بددر أول سيم گرم ودر آخر أول خشك ومحلل وجالى ومقطع ومدر فضلات وهاضم ومنقى بلغم ورياح معده وكرده ومفاصل وركين ومجفف باعتدال وطبخ أو جهة جمود وبرودت مفرط وسعوطه أو جهة زكام وضيق النفس وبلغم مجتمع در قصبه ريه نافع وتخم أو در اطعمهء شخصي كه سك ديوانه گزيده باشد پادزهر آن وضمادش جهة كلف وباعس جهة جوششهاى سركه زرد آب از وآيد مفيد وقدر شربتش تا دو درهم ومضر جگر حار ومصلحش كثير اوبدلش نصف وزنش جت الغاريا دو وزن آن نانخواه وجالينوس فرموده كه چون أو را در وسط تابستان خشك كرده كوبيده نگاهدارند وبا سى وسه مثقال عسل به دفعات يابد ودفعه يك روز در ميان سك ديوانه گزيده بنوشد بغايت مفيد است ودو درهم از پنج أو كه با شير تازه بياشامند بقي رفع زهر سگ ديوانه گزيده نمايد هر چند كه از آب نيز ترسد وگويند چون گياه أو را به جميع اجزاء به پارچهء سرخى بسته بر أعضاء دردناك هواشى ببندند رفع ألم مىكند وصاحب جامع انطاكى مخصوص درد سر انسان مىداند وگويند تعليق أو بر در خانه موجب حفظ صحت أهل خانه است ومؤلف جامع الأدوية از محمد بن أحمد نقل مىكند كه اين گياه در شام بسيار است وحشيشه السلحفاة نامند خوردن أو بغايت مقوى باه ونگاه داشتن آن لغايت مورث تعشق زنان است به حدى كه أصلا ممانعت بجامل أو نكنند اارغيس حنين ابن إسحاق در الف مع الراء ذكر كرده وآن پوست سنج درخت زرشك است در أول گرم ودر دويم خشك وباقوهء بارده وقابضه ومانع تعفن أخلاط وطبيخ أو مقوى جگر بارد